Türkiye, köklü tarihi mirası sayesinde zengin mutfak kültürü ile öne çıkan ülkeler arasındadır. Sahip olduğu geniş ürün çeşitliliği ve nesilden nesile aktarılan geleneksel üretim uygulamaları, Türk mutfağını dünyadaki diğer mutfaklardan ayıran en temel özelliklerdendir. Yöresel ürünler, yalnızca bir besin kaynağı olmanın ötesinde, ait oldukları bölgenin kültürünü, yaşam tarzını yansıtan çok önemli bir unsurdur. Bu nedenle yöresel ürünlerin tanınırlığı ve sürdürülebilirliğinin sağlanması, yerel halkın ve bölgenin ekonomisine katkıda bulunmasının yanı sıra o bölgenin kültürel kimliğinin yaşatılması için de kritik bir yere sahiptir. Bir ülke, bölge veya yöre ile özdeşleşen ürünler, günümüzde coğrafi işaret uygulaması ile tescillenmektedir. Böylece ürünün ait olduğu bölgeyle olan ilişkisi yasal olarak da ortaya konulmakta, aslına uygun şekilde korunması sağlanmaktadır. Helva, Türk mutfak kültüründe sosyolojik açıdan yeri ve önemi büyük olan geleneksel lezzetlerdendir. Geçmişten günümüze düğün ziyafetlerinde, doğumlarda, taziyelerde ve bayramlarda eşe dosta ikram edilen, toplumsal bağları güçlendiren bir tatlı olarak karşımıza çıkmaktadır. Türk mutfak kültürü, yapılış teknikleri ve kullanılan malzemeler bağlamında helvalar açısından oldukça zengindir. 2026 Nisan ayı itibarıyla doğrudan helva adı altında toplam kırk üç adet helva coğrafi işaret ile tescillenerek koruma altına alınmıştır. Bu çalışmada, Türk mutfağında helvanın yeri ve coğrafi işaret uygulamaları hakkında kapsamlı bir literatür araştırması yapılmıştır. Çalışma kapsamında, Türkiye'nin yedi farklı coğrafi bölgesini temsil edecek biçimde seçilen coğrafi işaretli yedi farklı helva çeşidi; üretim süreçleri, kullanılan yöresel malzemeler ve kültürel özellikleri bağlamında ayrıntılı olarak incelenmiştir. Alanda yapılan çalışmaların sınırlı olması sebebiyle, bu çalışmanın Türk mutfak kültürünün zenginliğinin tanıtımına ve gastronomi alanında gelecekte yapılacak diğer akademik çalışmalara değerli bir katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Atıf yapmak için : Gürbüz, Z., & Adıyaman, N., & Madenci, A.B., & Seçim, Y. (2026). Türk mutfak kültüründe helva: yedi bölgeden coğrafi işaretli yedi helva. NEUGastro, 5(1), 48-61. https://doi.org/10.54497/neugastro.2026.25
Çıkar İlişkisi : Yazarlar çıkar çatışması olmadığını beyan etmiştir.
Anadolu Ajansı. (2021). Ordu'nun asırlık lezzeti "Perşembe ceviz helvası" marketlerde görücüye çıkıyor. https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/ordunun-asirlik-lezzeti-persembe-ceviz-helvasi-marketlerde-gorucuye-cikiyor/2444892. (Erişim Tarihi: 13 Nisan 2026).
Badem, A. (2023). Unutulmaya yüz tutan geleneksel bir Türk tatlısı olan kenevir helvası ve sürdürülebilir turizm açısından değerlendirilmesi. Journal of Turkish Studies, 18, 793-806.
Batu, A., & Batu, H. S. (2016). Türk tatlı kültüründe Türk lokumunun yeri. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 4(1), 42-52.
Bir Bursa Hayali. (t.y). Bursa’nın efsanevi tatlısı Süt Helvası! Bursa usulü Süt Helvası nasıl yapılır? https://birbursahayali.com/bursanin-efsanevi-tatlisi-sut-helvasi-bursa-usulu-sut-helvasi-nasil-yapilir/. (Erişim Tarihi 13 Nisan 2026).
Bozagcı, E. C. (2023). Türk mutfak kültüründe helva ve helva gelenekleri. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 8(2), 191-200. https://doi.org/10.37847/tdtad.1367959
Cebeci, T. (2019). Türk mutfağına ait tatlıların bölge temelinde analizi [Yüksek lisans tezi, Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi].
Denk, E., & Bilici, N. S. (2022). Coğrafi işaretlerin önemi ve Erzurum’un tescilleri. Sosyal Bilimlerde Güncel Tartışmalar, 50.
Doğanlı, B. (2020). Coğrafi işaret, markalaşma ve kırsal turizm ilişkileri. Journal of Human and Social Sciences, 3(2), 525-541.
Esen, M. K. (2022). Yöresel lezzetlerin gastronomi turizmi açısından önemi: Türkiye’deki helvalar. Aydın Gastronomy, 6(2), 283-294.
Gökovalı, U. (2007). Coğrafi işaretler ve ekonomik etkileri: Türkiye örneği. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 21(2), 141-160.
Güldane, M., & Doğan, M. (2020). Köpük helva üretim parametrelerinin renk ve yoğunluk özelliklerine etkisi: Taguchi matematiksel model optimizasyonu. Gıda, 45(6), 1248-1260.
Güleç, H., & Özkaya, F. (2019). Gastronomi turizminde Bursa (Gastronomy Tourism in Bursa).
Güzel, M. O., & Önçel, S. (2018). Destinasyonların çekicilik unsuru olmasında gastronomi turizminin rolü: Hatay mutfak kültürü üzerine bir araştırma. International Gastronomy Tourism Studies Congress içinde (ss. 64-78).
Kan, M., & Gülçubuk, B. (2008). Kırsal ekonominin canlanmasında ve yerel sahiplenmede coğrafi işaretler. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 22(2), 57-66.
Kaymaz, E. (2020). Türk mutfak kültüründe helvanın yeri ve önemi [Yüksek lisans tezi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü].
Kızıldemir, Ö., Öztürk, E., & Sarıışık, M. (2014). Türk mutfak kültürünün tarihsel gelişiminde yaşanan değişimler. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(3), 191-210.
Onur, N. (2021). Gastronomi turizmi ve Hatay lezzet rotası. Turizm Ekonomi ve İşletme Araştırmaları Dergisi, 3(2), 150-162.
Öger, A., & Kırmızı, Ö. (2024). Şanlıurfa yöresinde geleneksel bir sohbet toplantısı: Dağ yatısı. Milli Folklor, 18. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1287614
Özbey, Z., & Köşker, H. (2021). Türk mutfak kültüründe çorba ve coğrafi işaretli çorbalar üzerine bir değerlendirme. Gastroia: Journal of Gastronomy and Travel Research, 5(3), 471-489.
Özel, M. A., Gül, M. Y., & Güneş, E. (2023). YOLO algoritması ile gastronomide yemek içeriklerini tespit etmede bir makine öğrenimi yaklaşımı. Necmettin Erbakan Üniversitesi GastroMedia Dergisi (NEU GastroMedia), 2(1), 31-38.
Sayar, S. (2024). Yıldızeli’nin Karalar Köyünde değişim, dönüşüm uygulanış ve işlevleriyle ölü helvası geleneği. Artuklu Humanities, 16, 52-64.
Saygılı, D., Demirci, H., & Samav, U. (2020). Coğrafi işaretli Türkiye peynirleri. Aydın Gastronomy, 4(1), 11-21.
Seçim, Y., Afyoncu, A., & Solmaz, R. (2025). Yiyecek içecek işletme yöneticilerinin gastronomi 4.0 uygulamalarına yönelik görüşlerin değerlendirilmesi. NEUGastro, 4(1), 61-79.
Sevinç, C. (2024). Özlem Kumrular’ın Sultan’ın mutfağı adlı romanında Osmanlı mutfak kültürü ve Matbah-ı Âmire. NEUGastro, 3(2), 112-123.
Solmaz, Y., & Altıner, D. D. (2018). Türk mutfak kültürü ve beslenme alışkanlıkları üzerine bir değerlendirme. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 1(3), 108-124.
Şahin, A., & Meral, Y. (2012). Türkiye’de coğrafi işaretleme ve yöresel ürünler. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, (2), 88-92.
Şanlıer, N., Cömert, M., & Durlu-Özkaya, F. (2008). Türk mutfağındaki geleneksel tatlı ve helvaları gençlerin tanıma durumu. Türkiye, 10, 1123-1127.
Teyin, G. (2024). Coğrafi işaretli gastronomi ürünleri: Ordu ili örneği. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal), 7(82), 1951-1958.
Tufantoz, A. (2013). Orta Asya’dan Balkanlar’a Türklerde pişi ve helva pişirme geleneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi.
Türk Dil Kurumu. (2024). Helva. https://sozluk.gov.tr/?kelime=helva.
Türk, H., & Şahin, K. (2004). Antakya geleneksel yemek kültürü. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2).
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2017). Ordu Perşembe ceviz helvası. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/0ad9a653-53c1-4c18-bc60-71029eb66167.pdf
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2020). Kütahya köpük helvası. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/35c89278-1ba4-406e-9804-5e9ed5e906e1.pdf
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2021a). Bursa süt helvası. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/80b90a4c-90f6-41aa-93cc-e7caac912384.pdf
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2021b). Konya kenevir helvası. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/00274cde-fa18-4a0f-9ecc-600f86eb78a8.pdf
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2022a). Şanlıurfa pendirli helvası. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/2edc2321-0184-46d2-b798-3f197b5185a5.pdf
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2022b). Erzurum tel helvası. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/7f46816f-31d3-4d5a-8ec7-47ab12081cf9.pdf
Türk Patent ve Marka Kurumu. (2023). Burdur haşhaş helvası. https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/8300a9f2-2f04-4665-8b5d-1b2748bfaa69.pdf
Yenipınar, U., Köşker, H., & Karacaoğlu, S. (2014). Turizmde yerel yiyeceklerin önemi ve coğrafi işaretleme: Van otlu peyniri. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 2(2), 13-23.
Yörükoğlu, T., Dayısoylu, K. S., Ançel, T., & Özdemir, Y. (2025). Dünyada zeytin ve zeytinyağı üretimi ve Türkiye’deki zeytinlerin ve zeytinyağlarının coğrafi işaret tescili açısından değerlendirilmesi. Bahçe, 54(1), 17-24.
Yılmaz, G., & Akman, S. (2019). Osmanlıdan günümüze helvalar ve Helva-i Gazi’nin gastronomik değeri. Gastroia: Journal of Gastronomy and Travel Research, 3(3), 462-469.
Derleme
PDF Olarak Görüntüle
Anahtar KelimelerTürk mutfak kültürü, helva, yöresel ürün, coğrafi işaret